Stanowisko Związku Kompozytorów Polskich dotyczące Projektu nowelizacji rozporządzenia w sprawie opłat reprograficznych

Związek Kompozytorów Polskich z zadowoleniem przyjmuje opublikowany 23 lipca 2025 roku przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego projekt zmian rozporządzenia w sprawie opłat od czystych nośników. Jako jedna z organizacji zrzeszających twórców oczekiwaliśmy na działanie legislacyjne w tym zakresie od kilkunastu lat. W szczególności pozytywnie oceniamy włączenie smartfonów i tabletów do katalogu urządzeń objętych opłatą. Jest to realizacja standardu europejskiego i wieloletniego postulatu środowiska muzycznego.

Jednocześnie wskazujemy na szereg istotnych braków i niedoskonałości projektu w trosce o interes polskich kompozytorów, pośród których od lat ważne miejsce zajmują twórcy zrzeszeni w Związku Kompozytorów Polskich.

1. Niepełny katalog urządzeń i niebezpieczeństwo nadmiernej szczegółowości.

W projekcie pominięto urządzenia powszechnie używane do kopiowania i przechowywania treści, takie jak smartwatche czy konsole nowej generacji, nie ma też czytników ebooków. Brakuje również odniesienia do usług chmurowych, które są obecnie kluczowym elementem przechowywania i zwielokrotniania treści w ramach dozwolonego użytku prywatnego. Dostawcy chmury obliczeniowej to gigantyczne korporacje technologiczne, a nałożenie na nich opłat jest nie tylko zgodne z prawem europejskim, ale także stanowiłoby ważny ruch w kierunku upodmiotowienia polskiej kultury i szerzej, całego polskiego przemysłu kreatywnego, generującego 3,5% naszego PKB.

Zwracamy też uwagę, że pojawiający się co jakiś czas pomysł określania wysokości opłaty reprograficznej z osobna dla każdego modelu każdego urządzenia obecnego na rynku uczyniłby całą procedurę absurdalnie skomplikowaną i pracochłonną. W krajach, gdzie system opłat reprograficznych funkcjonuje od lat, nie stosuje się rozwiązań na takim poziomie szczegółowości. Byłby to zabieg blokujący w praktyce realizowanie ustawy lub co najmniej mocno je opóźniający, szczególnie wobec nowych produktów, niemal codziennie wchodzących do sprzedaży.

Lista urządzeń objętych opłatą reprograficzną powinna być na tyle ogólna, aby jej aktualizacja była konieczna dopiero po wprowadzeniu na rynek zupełnie nowego rodzaju produktów i usług.

2. Brak uwzględnienia urządzeń odnowionych

Produkty odnawiane fabrycznie ("refurbished”), jako sprzedawane przez producenta ponownie, także powinny zostać objęte opłatami. Co do zasady takie urządzenia mają takie same możliwości w zakresie kopiowania i użytkowania treści, jak nowe. Powinno się jasno określić zasady ich traktowania względem sprzętu nowego.

3. Wysokość opłat

Całkowicie niezrozumiałym jest ustalenie w projekcie Ustawy wysokości opłat na poziomie niższym niż w innych krajach unijnych (1% wobec 1,5 % i wyższych). Nie widzimy powodu, dla którego polscy artyści mieliby otrzymywać wynagrodzenia niższe niż twórcy w innych krajach Unii Europejskiej. Dlatego minimalny próg wysokości opłat powinien wynosić 1,5 %. Jeśli mamy czuć się podmiotowymi członkami wspólnoty unijnej, musimy wyrażać to również poprzez tego rodzaju decyzje zapewniające podstawowe poczucie sprawiedliwości i równości, niezależnie od tego, czy komponuje się muzykę na zachodnim, czy na wschodnim brzegu Odry. Polska kultura i polscy twórcy są bezcenną wartością dla naszego społeczeństwa, o czym przekonywało się ono szczególnie w czasach prób, których nie brakowało w historii naszego kraju, także tej najnowszej.

4. Podział opłat

Jako stowarzyszenie zrzeszające kompozytorów i muzykologów musimy podkreślić, że udział muzyki w kopiowaniu jest największy, dlatego proponowany przez MKiDN podział (po 1/3 dla muzyki, wideo i wydawców książek) nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. Warto dodać, że badania przeprowadzone na wspólne zlecenie Stowarzyszenia Autorów ZAiKS i Stowarzyszenia Filmowców Polskich sprzed paru lat jasno wskazały, że sprawiedliwy podział, wynikający z realnego sposobu użytkowania urządzeń, wyglądałby następująco:

● Smartfony: audio 80%, wideo 15%, reprografia 5%

● Tablety: audio 70%, wideo 15%, reprografia 15%.

Powyższy podział postulujemy także w związku z poprzednim punktem – nie możemy, jako wspólnota obywatelska, kulturowa i polityczna doprowadzać do sankcjonowania rozwiązań niesprawiedliwych i dalece arbitralnych, szczególnie w świetle rozwiązań legislacyjnych, które funkcjonują od lat u naszych zachodnich partnerów, m.in. w Niemczech czy we Francji.

5. System inkasa i podziału

Uważamy, że inkaso opłat powinno prowadzić Biuro Czystych Nośników, powołane wspólnie przez ZAiKS, ZPAV i SAWP – organizacje muzyczne posiadające doświadczenie i infrastrukturę umożliwiającą efektywne pobieranie i podział wynagrodzeń.

6. Przejrzystość systemu

System powinien być prosty, tani i skuteczny. Do tej pory podział opłat od czystych nośników był dokonywany odrębnie dla autorów i postulujemy utrzymanie tego rozwiązania. Przekazanie inkasowania i ustalania zasady podziału w ręce organizacji wydawców książek uważamy za nieuzasadnione i powodujące oczywisty konflikt interesów. Pieniądze za pracę twórców powinny iść do nich bezpośrednio lub za pośrednictwem organizacji przez nich do tego celu powołanych, a nie przez podmioty mające z nimi często sprzeczne interesy ekonomiczne.

Podsumowanie

Projekt MKiDN jest krokiem w dobrą stronę, ale w obecnym kształcie nie zapewnia twórcom godziwego wynagrodzenia ani nie odpowiada na wyzwania współczesnego rynku technologicznego. Odróżnia się od podobnych regulacji istniejących od dawna w innych krajach UE. Zakłada jawnie niesprawiedliwe traktowanie polskich twórców, jeśli treść tego projektu porównamy z legislacją w tym zakresie obecną u naszych zachodnich sąsiadów i w innych krajach Unii. Projekt wymaga zatem istotnych korekt. Powinno się dążyć do zasypywania, a nie pogłębiania nierówności i niesprawiedliwości legislacyjnej pomiędzy twórcami polskimi a niemieckimi, francuskimi, włoskimi czy hiszpańskimi. Z takiej logiki wypływają postulaty Związku Kompozytorów Polskich, wymienione powyżej, o których uwzględnienie prosimy Ministerstwo.

Jesteśmy otwarci na rozmowę na ten i każdy inny temat dotyczący polskiej kultury – szczególnie polskiej muzyki poważnej – i wypracowywanie wspólnych rozwiązań, dobrych dla twórców i wszystkich użytkowników tej twórczości.